زمان تقریبی مطالعه: 4 دقیقه
 

عوامل فراموشی (قرآن)





در زمینه عوامل فراموشی با دو دسته از آیات مواجه هستیم: دسته‌ای از آن‌ها عوامل مؤثر در فراموشی را بیان می‌کنند مانند شیطان و دسته‌ دیگر عواملی را بیان می‌نمایند که زمینه‌ساز فراموشی هستند؛ این دسته در واقع خود عامل فراموشی نیست؛ بلکه تنها زمینه و شرایط را برای فراموشی مهیّا می‌کند مانند: پیری، رفاه، عدم تعقل.


۱ - شیطان



دسته‌ اوّل که خود عامل فراموشی بوده، همان شیطان است که سبب فراموشی در انسان می‌شود:
۱. ... وَ إِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى‌ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ. «...من (در آن جا) فراموش کردم جریان ماهی را بازگو کنم و فقط شیطان بود که آن را از خاطر من برد...»
۲. قالَ أَ رَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَ ما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ‌ ....
۳. اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ‌ ....
اصولاً سلاح شیطان برای گمراه کردن و وادار کردن مردم به فراموشی از یاد خداوند و به طور کلّی فراموش کردن خیر و مصلحت بندگان، همان نفوذ و تأثیر او در وجود انسان‌ها از طریق انگیزه و شهوات خودشان بوده که اساساً این یک نقطه‌ ضعف در سرشت بشر است و ناشی از علاقه‌ طبیعی انسان به اِشباع انگیزه‌ها و رسیدن به لذایذ دنیوی است.
شیطان اصولاً از همین طریق بر همه‌ مسلط می‌شود؛ یعنی ابتدا خواسته‌های مختلفی را در وجود بشر می‌انگیزد و بعد به دنبال آن کشانده و در نتیجه از یاد خدا بازمی‌دارد.
[۴] نجاتی، محمد عثمان، قرآن و روانشناسی، ترجمه‌ عباس عرب، ص۲۷۶.


۲ - رفاه‌



ازعواملی که زمینه‌ساز برای فراموشی در قرآن ذکر شده، رفاه، آسایش و زیاد بودن نعمتهای مادی و غرق شدن در آن است:
۱. قالُوا سُبْحانَکَ ما کانَ یَنْبَغی‌ لَنا أَنْ‌نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِیاءَ وَ لکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ حَتَّی نَسُوا الذِّکْرَ وَ کانُوا قَوْماً بُوراً «(در پاسخ) می‌گویند: منزّهی تو! برای ما شایسته نبود که غیر از تو اولیایی برگزینیم، ولی آنان و پدرانشان را از نعمت‌ها برخوردار نمودی تا این‌که (به جای شکر نعمت) یاد تو را فراموش کردند و تباه و هلاک شدند.» مقصود از «ذكر» مى‌تواند ياد خدا باشد.
۲. وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعا رَبَّهُ مُنِيباً إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ ما كانَ يَدْعُوا إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ‌ ....

۲.۱ - توضیح و تفسیر


مشرکان به جای این‌که رازق این نعمت‌ها را بشناسند و به شکر و طاعتش پردازند، در گرداب غفلت و غرور فرو رفتند، خدا و روز قیامت را به دست فراموشی سپردند.
بنابراین زندگی مرفه برای جمعیتی کم ظرفیت و‌ سست ایمان، از یک سو «غرور آفرین» است؛ چرا که وقتی به نعمت فراوان برسند، خود را گم کرده و خدا را فراموش می‌نمایند، حتی گاه فرعون ‌وار کوس «انا رب الاعلی» می‌زنند! و از سویی دیگر دنبال آزادی مطلق بوده و هیچ محدودیتی در کامجویی از لذائذ دنیوی ندارند، و تمام قید و بندهایی که از قبیل حلال، حرام، مشروع و نامشروع آنها را از رسیدن به اهدفشان منع می‌کند، کنار گذاشته و نمی‌خواهند در برابر قوانین و مقررات دینی سر تعظیم فرود آورند و روز حساب و جزا را بپذیرند.
ضمنا در آیه‌ شریفه بر مرفه بودن زندگی نیاکان آن‌ها نیز تکیه شده؛ زیرا هنگامی‌ که انسان از کودکی در ناز و نعمت پرورش بیابد، طبیعی است که میان خود و دیگران جدایی و امتیاز می‌بیند و به آسانی حاضر نیست که منافع مادی و زندگی مرفه خود را از دست بدهد.

۳ - پيرى‌



سالخوردگی، از عوامل فراموشى انسان است که به تعبیر قرآن، دوران فراموشكارى انسان در سالخوردگى، يكى از پست‌ترين حالتهاى انسان است:
۱. ... وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى‌ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئاً ....
۲. وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى‌ أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً ....

۴ - عدم تعقّل‌



عدم تعقّل نسبت به ناپسندى عمل، عامل فراموشى:
أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ.

۵ - فسق‌



فسق، عامل فراموشى تذكّرات موعظه‌گران:
فَلَمَّا نَسُوا ما ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَ أَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ.

۶ - پانویس


 
۱. کهف/سوره۱۸، آیه۶۳.    
۲. کهف/سوره۱۸، آیه۶۳.    
۳. مجادله/سوره۵۸، آیه۱۹.    
۴. نجاتی، محمد عثمان، قرآن و روانشناسی، ترجمه‌ عباس عرب، ص۲۷۶.
۵. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۵، ص۱۹۱.    
۶. فرقان/سوره۲۵، آیه۱۸.    
۷. زمخشری، محمودبن عمر، الکشاف، ج ۳، ص ۲۷۰.    
۸. زمر/سوره۳۹، آیه۸.    
۹. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج‌۱۵، ص۴۶.    
۱۰. نحل/سوره۱۶، آیه۷۰.    
۱۱. حج/سوره۲۲، آیه۵.    
۱۲. بقره/سوره۲، آیه۴۴.    
۱۳. اعراف/سوره۷، آیه۱۶۵.    


۷ - منبع



سایت پژوهه.    
مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، ج۲۲، ص۷۷، برگرفته از مقاله «عوامل فراموشی».    


رده‌های این صفحه : فراموشی | موضوعات قرآنی




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.